بیانات

حضرت آیت‌الله رضایی تهرانی در این جلسه به بررسی سه محور اصلی درباره فلسفه اسلامی می‌پردازد: ضرورت یادگیری آن، پاسخ به شبهات مخالفان و عرصه‌های پژوهشی آن. از نظر ایشان، فلسفه چیزی جز «جهان‌بینی صحیح مبتنی بر برهان» نیست و از آن‌جا که هر انسانی دارای نوعی جهان‌بینی است، فراگیری فلسفه برای تصحیح این نگاه، ضرورتی انکارناپذیر دارد. به باور ایشان، فلسفه جایگزینی ندارد و حتی مخالفان آن ناگزیرند برای رد آن، خود به زبان فلسفه سخن بگویند. فلسفه به عنوان زبان مشترک خرد انسانی، زیربنای تمام علوم، نظام‌های اجتماعی و حتی دفاع عقلانی از دین است و حذف آن به معنای فروپاشی بنیان‌های فکری بشر خواهد بود. در بخش دوم، مهم‌ترین اشکالات وارد بر فلسفه (مانند بی‌معنا بودن گزاره‌های متافیزیکی، بی‌فایده بودن، انجامیدن به الحاد، تعارض با دین و وجود روایات مذمت‌کننده) مطرح و رد می‌شود. حضرت آیت‌الله رضایی تهرانی با استدلال تأکید می‌کند که متافیزیک از دل فیزیک قابل استخراج است و فلسفه در دفاع از دین و حل شبهات نقشی بی‌بدیل دارد. وی همچنین روایات ظاهری مخالف با عقل را نیازمند تأویل می‌داند و جعلی بودن احادیث ذم فلسفه را گوشزد می‌کند. ایشان با رد این ادعا که ترجمه فلسفه‌های یونانی برای مقابله با اهل‌بیت (علیهم السلام) بوده، نقش مترجمان شیعه در نهضت ترجمه و تأکید خود ائمه (علیهم السلام) بر فراگیری حکمت را یادآور می‌شود. در پایان، بیست عرصه برای پژوهش در فلسفه اسلامی پیشنهاد می‌شود. حضرت آیت‌الله رضایی تهرانی بر لزوم «امتداد» فلسفه در زندگی تأکید کرده و ضعف در این زمینه را یکی از خلأهای اصلی فلسفه‌پژوهی معاصر می‌داند.

استاد با تأکید بر جایگاه رفیع فلسفه در ایران (به‌ویژه پس از اسلام، در دوره صفویه و پس از انقلاب اسلامی)، این پارادوکس را یادآور می‌شود که نگرش عمومی و حتی نخبگان به فلسفه، نادرست و ناقص است. این مسئله، جایگاه واقعی فلسفه را مخدوش کرده و باعث شده است بهترین استعدادها جذب این رشته نشوند. ایشان سپس سیزده بایسته (ضرورت) اصلی برای اصلاح این وضعیت در حوزه آموزش و پژوهش فلسفی برمی‌شمارد. حضرت استاد همچنین بیان می‌دارند مهم‌ترین بایسته، تغییر نگرش عمومی و تخصصی نسبت به فلسفه است. باید کتاب‌های آموزشی استاندارد و ساده‌شده (ترقیق) برای همه سطوح تدوین شود. ترجمه و شرح روان متون اصلی فلسفی یک ضرورت فوری است. فلسفه باید با تکثیر مثال‌ها و مسائل جدید زنده بماند و با علوم روز مانند پزشکی و فیزیک گفت‌وگو کند. همچنین، تفکیک مسائل فلسفی محض از پیش‌فرض‌های علمی و تبیین برهان‌های دقیق برای هر مسئله، از دیگر بایسته‌های کلیدی است.

استاد رضایی تهرانی در این نشست بیان داشتند که امکان تأسیس یک نظام فلسفی جدید بر اساس دستاوردهای مغفول‌مانده در حکمت صدرایی و نوآوری‌های پس از صدرا وجود دارد، به شرطی که مبانی کلیدی مانند اصالت وجود و حرکت جوهری بازتعریف شوند. براین‌اساس، ماهیت به معقول ثانی و وجود به معقول اول تبدیل می‌شود، درحالی‌که حرکت جوهری ماهیت‌های ثابت را نفی کرده و نیاز به تفسیری جدید از مفاهیمی مانند جوهر و عرض ایجاد می‌کند. از سوی دیگر، با پذیرش وجود رابط و نفی ماهیت در ما سوی الله، تقسیم‌بندی‌های سنتی فرومی‌ریزد و معرفت‌شناسی جدیدی شکل می‌گیرد که موجودات را نه به‌عنوان وجودهای مستقل، بلکه به‌مثابه «ربط» به واجب می‌فهمد. همچنین، نوآوری‌های متأخر مانند واقعیت‌مند بودن عدم، تغییر تعریف معقول ثانی، و تقلیل عوالم از سه به دو، بستری برای نظریه‌پردازی‌های بدیع فراهم می‌کند. بااین‌حال، چالش اصلی، سازگاری وحدت شخصی وجود با اصالت وجود و تشکیک است که ممکن است تمایل این نظام جدید را به سمت عرفان افزایش دهد. در نهایت، تدوین چنین نظامی با تلفیق دستاوردهای حکمت صدرایی، علوم جدید، و مباحث معرفت‌شناسی معاصر، نه‌تنها ممکن بلکه ضروری است تا پاسخگوی مسائل فلسفی روز باشد.