بیانات

در این جلسه، آیت‌الله علی رضایی تهرانی به تبیین شاخصه‌های عرفان مثبت و منفی می‌پردازد. ایشان عرفان مثبت را عرفانی دانست که از شریعت آغاز می‌کند، به تخصص فقیهان احترام می‌گذارد، از آداب «مِن عِندِی» پرهیز می‌کند و به دنبال فناء نفس است، نه تقویت آن. در مقابل، عرفان منفی از شریعت فاصله می‌گیرد، به عالمان دین بدبین است، دچار مبالغه و شطحیات می‌شود، سلسله‌گرایی افراطی دارد و اغلب به اباحی‌گری یا خودیت می‌انجامد. تأکید شد که عرفان مثبت، وحدت‌گرا، عقل‌باور و دعوت‌کننده به خداست، در حالی که عرفان منفی گرفتار آداب ساختگی، کرامت‌نمایی و گاه ادعای وساطت است. همچنین بر لزوم اجتهاد در بخش باطنی دین و پرهیز از تأویل‌های بی‌ضابطه تأکید گردید.

در این جلسه علمی، آیت الله علی رضایی تهرانی به تبیین مراحل هفت‌گانه عرفان اسلامی از «کمون» تا «استناد اجتهادی به دین» پرداخته و سپس پنج گونه عرفان شامل شهودی، عقلی، قرآنی، روایی و مختلط را معرفی می‌کند. ایشان با استناد به نظر استاد مطهری (رحمت‌الله‌علیه) که بر امکان استخراج تمام آموزه‌های عرفان نظری از کتاب و سنت تأکید دارد، از خلأ بزرگ فقدان «آیات‌العرفان» و مدوّن نبودن روایات معارفی به سبک وسائل‌الشیعه انتقاد می‌کند. در ادامه، تفاوت بنیادین فقه اعتباری و عرفان حقیقی را مطرح نموده و بر لزوم تدوین «فلسفه عرفان» برای حل مسائلی مانند حجیت خبر واحد در معارف تأکید می‌نماید. ایشان در پایان، پنج اولویت اجتهادی (فنا، وحدت شخصی وجود، مراقبه، عشق و ارادت به انسان کامل) را پیشنهاد کرده و بر ضرورت انجام کاری گروهی و زیر نظر مجتهدان خبره برای مستندسازی آموزه‌های عرفانی تصریح می‌کند.

استاد رضایی تهرانی در این نشست بیان داشتند که عرفان نظری و عملی، به‌ویژه در حوزه تعینات و مفهوم وحدت وجود، یکی از پیچیده‌ترین مباحثی است که نیاز به اصطلاح‌شناسی دقیق دارد. عرفا معتقدند که شناخت ذات الهی فراتر از ادراک بشری است، اما تعینات و اسماء الهی قابل شهود هستند. رسیدن به مقامات عرفانی به معنای ادراک شهودی است، نه شناخت حصولی، و در نهایت انسان به مقام فناء و بقاء بالله دست می‌یابد. مردم عادی از این مباحث خارج‌اند و نقد عرفان باید از سوی خواص و با رعایت اصول علمی صورت گیرد. تفاوت عرفا با معتزله در نگرش به اسماء و صفات الهی است که برخی آن‌ها را عین ذات و برخی مادون ذات می‌دانند. اصطلاحات عرفانی نتیجه شهود عرفا از مراتب مختلف است و تعدد آن‌ها، اگرچه ممکن است چالش‌هایی ایجاد کند، اما موجب غنای علم عرفان می‌شود. فهم عرفان ضروری است تا شبهات پیرامون آن رفع شود، زیرا بسیاری از انتقادات ناشی از برداشت‌های نادرست است. در نهایت، کلید حل شبهات عرفانی در درک صحیح جایگاه تعینات و تفکیک آن‌ها از ذات الهی نهفته است.